ونبوونی تاك… مێگه‌لبوونی كۆمه‌ڵگه‌

حەسەن جودی
ئه‌گه‌ر خۆمان له‌وه‌ یه‌كلایی كردبێته‌وه كه‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوین به‌بێ پرۆسه‌یه‌كی گشتگیرانه‌ی رێنیسانس و رۆشنگه‌ری و ریفۆرم ئه‌سته‌مه‌ له‌ قه‌یرانه‌ قووڵ و گشتگیرانه‌كه‌ی رزگاری ببێت، ئه‌وا مسۆگه‌ر گرفتی تاك به‌ هه‌موو ره‌هه‌ند و ئیشكالییه‌ته‌كانییه‌وه‌ ته‌وه‌رێكی سه‌ره‌كی ئه‌و پرۆسه‌یه‌ ده‌بێت. به‌بێ شیته‌ڵكردن و لێكدانه‌وه‌ی گرفتی تاك قسه‌كردن له‌سه‌ر هه‌ر گۆڕانێك و وه‌رچه‌رخانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری و…هتد سه‌فسه‌ته‌ و پووچگه‌راییه‌. چونكه‌ ناهاوسه‌نگییه‌كی سه‌رسووڕهێنه‌ر له‌ نێوان “تاك و كۆمه‌ڵگه‌” و ” تاك ده‌وڵه‌ت” و “تاك و تاك – ژن و پیاو”دا به‌ درێژایی مێژوو تا ئه‌مڕۆ ده‌بینرێت. له‌ بنه‌ڕه‌تدا خاڵی پێهه‌ڵگرتنی شۆڕشی ” زیهنی – ویژدانی” له‌ گرفتی تاك سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. هه‌ڵبه‌ته‌ پێهه‌ڵگرتنێكی به‌مجۆره‌ ده‌توانێ ده‌روازه‌ له‌به‌رده‌م سه‌رده‌مێكی زێڕینی گۆڕان و وه‌رچه‌رخانی ریشه‌یی بكاته‌وه‌.
گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ گرفتی تاك له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی گرفتی نێوان ” سرووشت – كۆمه‌ڵگه‌ – ده‌وڵه‌ت”دا سه‌ریهه‌ڵداوه‌. له‌ بنچینه‌دا گرفتی تاك له‌ گه‌وهه‌ری ناهاوسنه‌گییه‌كانی نێوانیاندا شاردراوه‌ته‌وه‌. له‌ میانه‌ی به‌رده‌وام قووڵبوونه‌وه‌ی ناهاوسه‌نگی و گرفته‌كانی نێوان ” سرووشت – كۆمه‌ڵگه‌ – ده‌وڵه‌ت”دا تاك ونبوو. له‌و ونبوونه‌شدا كۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و مێگه‌لبوون هه‌نگاوی هه‌ڵهێنا. ده‌وڵه‌تیش بووه‌ ناوه‌ندی هه‌موو شتێك و پرۆسه‌ی داماڵینی مرۆڤ له‌ مرۆڤبوون ده‌ستیپێكرد و گه‌یشته‌ ئاستی ده‌زگایه‌كی داپڵۆساندن و زه‌فتكردن و رووتاندنه‌وه‌ی مرۆڤ و سرووشت. سرووشتیش به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی تێكدان و شێواندن كه‌وت و هاوسه‌نگی خۆی له‌ده‌ست دا و له‌ كانگای ژیانه‌وه‌ به‌ره‌و كانگای توونه‌بوون و قووتدانی ئه‌گه‌ره‌كانی ژیان ئاراسته‌گیر كرا.
ئیدی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ نێو خۆیدا له‌ ئاستی كار و پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا دابه‌ش ده‌بێت. له‌گه‌ڵ هه‌ر دابه‌شبوونێكدا گرفتی تاك قووڵتر و ئاڵۆزتر ده‌بێت. یه‌كه‌م دابه‌شبوونیش له‌نێو خودی تاكه‌كاندا له‌ رووی ره‌گه‌زییه‌وه‌ (ژن – پیاو) دێته‌ ئاراوه. دوا به‌دوای دابه‌شكردنه‌ چینایه‌تی و توێژاڵییه‌كان و پیشه‌وه‌رییه‌كان تا دێت پانتایی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گرێته‌وه‌. به‌ڵام تاك له‌و پانتاییه‌دا ون ده‌بێت. به‌ر له‌و دابه‌شبوونه‌ مرۆڤه‌كان وه‌ك زۆربه‌ی گیانله‌به‌ره‌كانی دیكه‌ مێگه‌لبوونی سرووشتیانه‌ – نه‌ك كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ – ی خۆیان هه‌یه و هه‌موو له‌ مێگه‌لایه‌تیدا ده‌ژین. وه‌لێ دوای دابه‌شبوونی یه‌كه‌م – دابه‌شبوونی هه‌ردوو ره‌گه‌ز- ره‌گه‌زی پیاو به‌سه‌ر ره‌گه‌زی ژندا سالار و زاڵ ده‌بێت و پرۆسه‌ی كۆیله‌كردنی نیوه‌ی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ستپێده‌كات و په‌ره‌ده‌سێنێ. دواتر دابه‌شبوونه‌ چینایه‌تییه‌كان چینێك به‌سه‌ر چینێكی تردا باڵاده‌ست ده‌بێت و به‌مه‌ش پرۆسه‌ی كۆیله‌كردن، كه‌ له‌ گه‌وهه‌ردا پرۆسه‌ی ونكردنی تاكه‌كانه‌، زیاتر پانتاییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گرێته‌وه‌. ئیدی مێگه‌لبوونی كۆمه‌ڵگه‌ یاخود بڵێین؛ پرۆسه‌ی به‌ مێگه‌لكردنی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تا له‌لایه‌ن ره‌گه‌زی پیاو و دواتر له‌لایه‌ن چینی كۆیله‌دار و فیۆداڵ و بۆرژوا به‌رده‌وامی پێده‌درێت.
له‌ نێو ئه‌م پرۆسه‌یه‌دا؛ ئیشكالییه‌تی نێوان ” تاكێتی تاك” و “تاكڕه‌وێتی تاك” ئیشكالییه‌تی هه‌ره‌ دژوار و شاراوه‌ی نێو خودی مێژوو و شارستانییه‌ته‌كانه‌. له‌ نێو ره‌گه‌ز و چین و توێژاڵی سه‌رده‌ستیشدا هه‌میشه‌ هه‌وڵدان بۆ سه‌لماندنی ” تاكڕه‌وێتی تاك” له‌ ئارادا بووه‌، تا راده‌ی ” خوداوه‌ندێتی پادشا” چووه‌. سه‌رجه‌م دیكتاتۆر و خوێنڕێژه‌كانی مێژوو و ئه‌مڕۆ به‌رهه‌می مه‌یلی تاكڕه‌وێتی تاكن و به‌مشێوه‌یه‌ ئاراسته‌یان وه‌رگرتووه‌. هه‌روه‌ها سه‌رجه‌م په‌یامبه‌ر و فه‌یله‌سوف و زانا و هونه‌رمه‌نده‌كانی نێو مێژوو و ئه‌مڕۆش به‌رهه‌می مه‌یلی تاكێتی تاكن، كه‌ له‌ ئاكامدا ئه‌وانه‌ن كه‌ بۆ هاوسه‌نگكردنه‌وه‌ی ناهاوسه‌نگی نێوان “تاك – كۆمه‌ڵگه‌” و “تاك – ده‌وڵه‌ت” و ” تاك – سرووشت” و ” تاك – تاك”دا خاوه‌ن داهێنان و بلیمه‌تی بوون. هه‌روه‌ها تاكڕه‌وێتی تاكه‌ هه‌میشه‌ ئه‌و ناهاوسه‌نگییانه‌ی قووڵ و ئاڵۆزتر كردووه‌. ئیدی گرفتی تاك له‌ واتایه‌ك له‌ واتاكاندا گرفتی نێوان تاكێتی تاك و تاكڕه‌وێتی تاكه‌. لێره‌دا ده‌كرێ چه‌مكی ئازادی تاك – ئازادی كۆمه‌ڵگه‌ – باشتر تێبگه‌ین.
حەسەن جودی(2004)
تێبینی: ئەم تابلۆیە هی هونەرمەندی پۆڵۆنی (تۆماس کۆبیرا)یە.
No photo description available.

هەروەها چێکی بکە

ژنێکی عەدالەتخواز

کەمال چۆمانی ژنێکی عەدالەتخواز توڕەیییەکانی خۆی دژ بە مەسرور بارزانی لە بەرنامەیەکی راستەوخۆی لە رووداوی …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *